PZL TS-11 Iskra pierwszym użytkowym samolotem odrzutowym skonstruowanym od podstaw i zbudowanym w Polsce, równoczesne jest to pierwszy budowany w kraju seryjnie samolot szkolno-bojowy napędzany silnikiem odrzutowym.

Prace projektowe rozpoczęły się w roku 1957, prowadził je zespół konstruktorów Instytutu Lotnictwa kierowany przez inż. Tadeusza Sołtyka. W rok później w zakładach WSK Okęcie rozpoczęto budowę czterech prototypów. Jako pierwszy wzniósł się w powietrze w dniu 5 lutego 1960 roku pilotowany przez pilota doświadczalnego IL inż. Andrzeja Abłamowicza nieuzbrojony prototyp nr 02 prototyp z silnikiem Rolls-Royce Viper 8 o ciągu 7,80 kN (795 kG). Kolejne dwa prototypy 03 i 04 zostały oblatane w marcu i lipcu 1961. Od pierwszej wersji różniły się silnikami PZL WSK-Rzeszów HO-10 o ciągu 7,84 kN (800 kG) oraz zamontowanym już uzbrojeniem (działko kal. 23 mm). Loty doświadczalne wykazały, że samolot jest łatwy i poprawny w pilotażu oraz na ziemi.

W roku 1962 przystąpiono do produkcji seryjnej. Początkowo w WSK Mielec budowane były Iskry bis z silnikami HO-10. Od roku 1966 Iskry wyposażano w silnik turbinowy konstrukcji krajowej PZL WSK-Rzeszów SO-1. 26 czerwca 1968 roku został oblatany prototyp wersji treningowo-szturmowej Iskra-100 (oznaczenie seryjne TS-11 Iskra bis B). Do zadań rozpoznawczych zaprojektowano model oznaczony Iskra-200 Art (oznaczenie seryjne TS-11 Iskra bis C), w tej wersji druga kabina przeznaczona dla nawigatora została wyposażona w oprzyrządowanie do obserwacji terenu. Dla potrzeb treningu operacyjnego i zastosowań taktycznych opracowano w 1972 r. jednoosobową Iskrę-200 BR. Jej prototyp (nr 823) został oblatany 22 czerwca 1972 roku, jednak wersja ta nie weszła do produkcji seryjnej. 19 września 1973 roku został oblatany szkolno-bojowy samolot Iskra-200 SB (oznaczenie seryjne Iskra bis D - szkolno-bojowa oraz Iskra bis DF szkolno-rozpoznawcza). Na bazie Iskry bis DF powstała wersja Iskra R przeznaczona dla zwiadu morskiego. W 1975 roku podpisano kontrakt na dostawę 50 samolotów TS-11 Iskra bis D do Indii. Produkcja seryjna Iskry zakończyła się w 1987 r.

W 1992 roku zamontowano na samolotach wersji Iskra R amerykański radar pogodowy Bendix/King RDS-81 Color Radar System, którego obsługą zajmował się operator na tylnym fotelu, oraz prosty system nawigacyjny GPS. Równolegle z modernizowanymi Iskrami R powstała wersja Iskra MR wyposażona w zmodernizowaną awionikę odpowiadającą standardom ICAO. Samoloty w tej wersji używane są między innymi przez zespół akrobacyjny "Biało-Czerwone Iskry", który gościliśmy już w Bielsku-Białej.

TS-11 Iskra jest do dzisiejszego dnia podstawowym samolotem w systemie szkolenia pilotów lotnictwa myśliwskiego i myśliwsko-szturmowego w Polsce. Część wycofanych ze służby samolotów po zdemontowaniu uzbrojenia przemianowano na TS-11 Iskra Jet (TS-11 Spark) i sprzedano dla użytku cywilnego, m. in. w USA i Australii. Obecnie również w Polsce użytkowany jest jeden egzemplarz cywilny Iskry. Iskrę zakupił z Agencji Mienia Wojskowego ŚP płk pil. Bolesław Zoń. Po Jego śmierci remont doprowadził do końca i obecnie eksploatuje ten samolot pilot Aeroklubu Modlińskiego im. Pułkownika Pilota Bolesława Zonia - Jurgis Redutko.
Iskra była prezentowana wielokrotnie na różnego rodzaju targach, pokazach i imprezach okolicznościowych. Na samolotach TS-11 Iskra różnych wersji ustanowiono wiele rekordów międzynarodowych i krajowych.

Opis konstrukcji*

Wolnonośny półskorupowy całkowicie metalowy średniopłat z elementami kompozytowymi (np. końcówki usterzenia poziomego i osłona przedziału awioniki) , z trójpodporowym podwoziem chowanym. Kabina hermetyzowana zaopatzonaw fotel katapultowane. Przyrządy pilotażowe umożliwiają użytkowanie w lotach VFR (z widocznością ziemi) i IFR (według przyrządów), w kategorii ogólnowojskowej i akrobacyjnej.

Kadłub: konstrukcji półskorupowej, metalowy, z elementami kompozytowymi.

Skrzydła: metalowe.

Silnik zależnie od wersji:

• Rolls-Royce Viper 8 o ciągu 7.80 kN (795 kG) - prototyp nr 02
• PZL WSK-Rzeszów HO-10 o ciągu 7.84 kN (800 kG) - prototyp 03 i 04 oraz pierwsze serie [wymienione później na silniki SO-1 o ciągu 9.80 kN (1000 kG)]
• PZL WSK-Rzeszów SO-3 i SO-3W o ciągu 10.80 kN (1100 kG) - od roku 1972

Dane techniczne*

wymiary:

• rozpiętość: 10.06 m / 10.06 m / 10.06 m
• długość: 11.25 m / 11.25 m / 11.15 m
• wysokość: 3.50 m/ 3.50 m/ 3.50 m
• powierzchnia nośna: 17.50 m²/ 17.50 m²/ 17.50 m²

osiągi:

• prędkość maksymalna: 720 km/h / 720 km/h / 720 km/h
• prędkość minimalna: 150 km/h / 150 km/h / 150 km/h
• prędkość wznoszenia: 14.0 m/s / 14.0 m/s / 14.0 m/s
• zasięg: 450-1250 km / 450-1250 km / 1460 km
• pułap: 11000 m / 11000 m / 11000 m

ciężar:

• masa własna: 2560 kg / 2560 kg / 2560 kg
• maksymalna masa startowa: 3734 kg / 3734 kg / 3840 kg

*na podstawie: PZL Mielec, kolejno dla TS-11 Iskra bis B z sinikiem HO-10 / TS-11 Iskra bis B z sinikiem SO-1 / TS-11 Iskra bis D z sinikiem SO-3.